Metafizyka o smaku przygody [Józef Życiński]

Źródło: Pasja wiedzy – Michał Heller, Józef Życiński

Cechą charakterystyczną intelektualnej postawy Whiteheada była interdyscyplinarna otwartość na poszukiwanie prawdy w różnych płaszczyznach przy pomocy odmiennych założeń i zróżnicowanych metod. Poszukuję syntetyczną wizję świata wykorzystując twierdzenia przyrodoznawstwa, doświadczenie historii nauki, ścisłość matematyki oraz umiejętność kontemplacji piękna niedostrzeganego przez większość. Właśnie połączenie wniosków przyrodoznawstwa ze spekulacją metafizyczną, ścisłości umysłu matematycznego z estetyczno-humanistyczną zadumą nad światem decyduje o swoistym charakterze jego filozofii.

Między matematyką, a poezją.

Filozoficzna refleksja Whiteheada jest refleksją rodzoną przez podziw. U jej źródeł znajduje się zabijana przez naszą cywilizację umiejętność przeżywania zdumiewającego aspektu rzeczy, do których zdążyliśmy się przyzwyczaić. „Filozofia zaczyna się razem z zadziwianiem. Na koniec, kiedy już refleksja filozoficzna osiąga swój cel, zdziwienie pozostaje. Dołączone zostaje do niego coś z ujęcia niezmierzoności rzeczy, coś z emocji oczyszczonych przez zrozumienie”.

Filozofia jest bliska poezji z racji tego, że nie zamyka się ona w powtarzaniu stereotypowych konstatacji, lecz uwrażliwia na nowe aspekty rzeczywistości., rodzi nowe kwestie, podejmuje próby własnej interpretacji świata. Filozofię jednak różni od poezji metodologiczna ścisłość.

Świat naszych codziennych doświadczeń jest światem funkcjonalnych uproszczeń. Zniekształcają one rzeczywistość, pomijają jej najgłębsze wymiary, są jednak przydatne i wygodne. Spojrzenie Whiteheada ukierunkowane jest jednak w stronę prawdy, a nie pragmatyki. „Różnica między filozofią krytyczną określającą granice języka poprzez jego analizę a filozofią spekulatywną ubogacającą język przez badanie nowych aspektów rzeczywistości jest różnią między bezpieczeństwem a przygodą.”

Wędrówki po nowych nieprzetartych szlakach, na których żaden autorytet nie zostawił wskazówek co do dalszego kierunku, mają w sobie coś z nastroju ekspedycji badających nowe terytoria nieskażone znakami naszej cywilizacji.

W wejściu Whiteheada w świat filozofów nie widać śladów postawy znudzonego fizyka, które chce sobie pospekulować i dlatego bezkrytycznie konstruuje spekulacje pomijane milczeniem w naukach przyrodniczych. Ujmuje ograniczenia przyrodoznawstwa, jak i konieczność metodologicznych ustaleń w filozofii.

Z racji wieloaspektowości ujęć filozofia jego bywa porównywana z filozofią Leibniza, zaś w jego filozofii Boga wyszukiwane są elementy arystotelizmu czy tomizmu, także w tej filozofii widać wyraźne ślady Platona i myśli Wschodu.

Przygoda Whiteheadowskiej metafizyki ma na celu wyjście z prowincjonalnego światka pseudoproblemów. Podstawowe kwestie kryjące się pod powierzchnią dokonywanych odkryć  powinny wzbudzać refleksje, a nie sensacje.

Filozofia jest najbardziej efektywnym ze wszystkich ludzkich dążeń. Jest konstruktorem budowli ducha i jest także substancją, która jest rozpuszcza. Pierwszorzędnym celem filozofii spekulatywnej jest wypracowanie całościowej, spójnej, satysfakcjonującej zarówno merytorycznie, jak i estetycznie wizji rzeczywistości. Whitehead jest myślicielem szczególnie wrażliwym na matematyczną niemal harmonię i piękno procesów dokonujących się w otaczającym nas świecie. Jako szczególny typ doświadczenia wyróżnia on doświadczenie estetyczne tj. przeżycie piękna, harmonii i doskonałości. Czytelnik uświadamia sobie, iż autor doprowadza go na krawędzi tego, co wyrażalne. Filozoficzne analizy przeżyć specyficznie ludzkich wywołują swoisty dreszcz napięcia, głębszy od thrillerowych doznań

Deus sive harmonia

Mimo iż zmysły upraszczają przy charakterystyce indywidualnych procesów, człowiek jest w stanie dostrzec ponadindywidualne związki tak istotne dla struktury doświadczanych procesów. Może on doświadczać harmonii kosmosu, przeżywać piękno, kontemplować. Wszystkie te przeżycia mają swe obiektywne uwarunkowania w realnie zachodzących procesach.?

Bóg jawi się w systemie Whiteheada jako warunek niesprzeczności świata, którego brak niszczyłby harmonię naszego opisu rzeczywistości i uniemożliwiał pełne zrozumienie zachodzących procesów. W obserwowanych procesach rozwoju i zmiany powtarzane są pewne stałe związki. Właśnie ów fakt, iż z nieskończonego bogactwa możliwych procesów aktualizowany jest tylko niewielki podzbiór , zaś proces aktualizacji przebiega harmonijnie i towarzyszy mu zachowanie ładu opisywanego w języku matematyki jest obserwowalnym następstwem, które zmusza do pytania o racje. Szukając racji nie można uznać fantazyjnej hipotezy przypadku czy antropomorfizujących wypowiedzi o działaniu Natury, lecz przyjąć trzeba istnienie Boga jako zasady ograniczającej.
„Bóg, jako poeta, który z łagodną cierpliwością prowadzi świat poprzez wizję prawdy, piękna i dobroci.” W ujęciu tym każde ze zdarzeń ma określone miejsce w jednym kosmicznym planie i cały świat tworzy spójny system, w którego funkcjonowaniu ukazują się wartości, piękno i sens. Ład estetyczny jest ważniejszy od logicznego, ponieważ harmonia estetyczna jest czymś więcej niż zwykłą logiczną spójnością logiczną.

W celu zobrazowania względności i zależności indywidualnych zdarzeń Whitehead posługuje się metaforą melodii. Ujmowane w izolacji  poszczególne dźwięki nie potrafią nam objawić istnienia melodii , trzeba całościowego uwzględnienia układu tych dźwięków.

Whitehead nie próbuje bliższego określenia natury Boga.

Zło doświadczane przez nas niszczy lokalną harmonię, logiczną spójność  i estetyczny ład naszych systemów. Dzięki istnieniu Boga możliwe jest uratowanie harmonii całego systemu.

Trzeba umieć dostrzec, że lokalne nieregularności układają się w spójną harmonijną całość. Zasada tej harmonii jawi się jako poeta świata i współczujący towarzysz naszych cierpień.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: